Trong hơn một thiên niên kỷ, một vương quốc nhỏ ở miền bắc Lưỡng Hà đã biến mình thành cỗ máy chiến tranh khổng lồ. Quân đội của họ tiến xa hàng nghìn km, xây dựng những thành phố đồ sộ và tạo nên một đế chế mà kẻ thù chỉ cần nghe tên đã khiếp sợ: Assyria.
Mục lục
Tóm tắt
Assyria là một đế chế cổ đại phát triển ở miền bắc vùng Lưỡng Hà (Mesopotamia), gần khu vực Iraq ngày nay. Từ một thành bang nhỏ quanh thành phố Ashur, người Assyria dần mở rộng quyền lực và trở thành một trong những đế chế quân sự mạnh nhất thế giới cổ đại.
Trong thời kỳ Đế quốc Tân Assyria (Neo-Assyrian Empire), họ kiểm soát một vùng lãnh thổ khổng lồ từ Ai Cập đến Ba Tư. Assyria nổi tiếng với quân đội tổ chức chuyên nghiệp, chiến thuật tàn khốc và hệ thống quản trị hiệu quả.
Dù đạt đến đỉnh cao quyền lực vào thế kỷ VII TCN, đế chế này sụp đổ nhanh chóng sau các cuộc nổi dậy và liên minh tấn công của Babylon và Media vào năm 612 TCN. Tuy vậy, Assyria để lại di sản lớn về quản trị đế quốc, quân sự và văn hóa Lưỡng Hà.
Timeline
c. 2500 TCN – 2000 TCN
- Thành phố Ashur xuất hiện như một trung tâm thương mại quan trọng.
c. 2000 – 1365 TCN (Cổ Assyria)
- Assyria phát triển như một mạng lưới thương mại lớn với các thuộc địa ở Anatolia.
1365 – 1050 TCN (Trung Assyria)
- Assyria bắt đầu mở rộng quân sự và trở thành cường quốc khu vực.
911 – 609 TCN (Tân Assyria / Neo-Assyrian Empire)
- Thời kỳ đỉnh cao của đế chế.
- Lãnh thổ trải dài từ Ai Cập đến Iran.
612 TCN
- Liên minh Babylon và Media phá hủy thủ đô Nineveh.
609 TCN
- Assyria chính thức chấm dứt tồn tại như một đế chế độc lập.
Khởi nguồn từ thành phố Ashur
Assyria bắt đầu như một thành bang quanh Ashur, nằm bên sông Tigris. Ban đầu, người Assyria không phải là cường quốc quân sự mà chủ yếu là thương nhân. Họ lập các mạng lưới buôn bán rộng khắp Anatolia (Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay), trao đổi thiếc, bạc và vải.
Nhưng vị trí địa lý của Assyria — nằm giữa nhiều nền văn minh mạnh như Babylon, Hittite và Mitanni — buộc họ phải phát triển quân sự để tồn tại.
Sự trỗi dậy của cỗ máy chiến tranh
Từ khoảng thế kỷ XIV TCN, Assyria chuyển mình thành một quốc gia quân sự hóa.
Các vua Assyria xây dựng:
- Quân đội thường trực đầu tiên trong lịch sử cổ đại
- Kỵ binh và chiến xa hiệu quả
- Máy công thành và chiến thuật bao vây thành phố
- Hệ thống đường sá để di chuyển quân nhanh
Quân đội Assyria nổi tiếng với sự tàn bạo có chủ đích. Các chiến dịch thường đi kèm việc trừng phạt khắc nghiệt nhằm khiến các vùng nổi loạn phải khiếp sợ.
Đế quốc đầu tiên của Trung Đông
Dưới các vua như Tiglath-Pileser III, Assyria cải tổ hoàn toàn hệ thống cai trị.
Họ:
- chia lãnh thổ thành các tỉnh do quan thống đốc quản lý
- xây dựng hệ thống thuế và cống nạp
- di dời dân cư hàng loạt để kiểm soát các vùng nổi loạn
Chính sách này giúp Assyria kiểm soát một đế chế đa dân tộc rộng lớn.
Những thành phố vĩ đại
Các vua Assyria xây dựng những thủ đô tráng lệ:
- Nimrud
- Khorsabad
- Nineveh
Nineveh, đặc biệt dưới thời Ashurbanipal, trở thành một trong những thành phố lớn nhất thế giới lúc bấy giờ.
Tại đây cũng có Thư viện Ashurbanipal, nơi lưu giữ hàng chục nghìn bảng đất sét chữ hình nêm, bao gồm bản sử thi Gilgamesh.
Sự kiện nổi bật
Chiến dịch cải cách của Tiglath-Pileser III (745 TCN)
- Biến Assyria thành đế quốc quân sự hiệu quả.
Chinh phục Babylon và Levant
- Assyria kiểm soát Syria, Israel và nhiều vùng Trung Đông.
Chinh phục Ai Cập (671 TCN)
- Dưới thời vua Esarhaddon, Assyria đánh bại Ai Cập.
Sự phá hủy Nineveh (612 TCN)
- Liên minh Babylon và Media tấn công và phá hủy thủ đô.
Nhân vật nổi bật
Tiglath-Pileser III (trị vì 745–727 TCN)
- Nhà cải cách quân sự và hành chính.
- Đặt nền móng cho đế quốc Tân Assyria.
Sargon II (722–705 TCN)
- Mở rộng lãnh thổ lớn.
- Xây dựng thủ đô mới Khorsabad.
Sennacherib (705–681 TCN)
- Mở rộng Nineveh thành siêu đô thị.
- Nổi tiếng với chiến dịch chống Judah.
Ashurbanipal (668–627 TCN)
- Vị vua Assyria cuối cùng thực sự quyền lực.
- Người lập thư viện Nineveh nổi tiếng.
Di sản
Khoảng 650 TCN, Assyria kiểm soát: Mesopotamia, Syria, Levant, Ai Cập và một phần Anatolia và Iran. Đây là đế chế lớn nhất thế giới thời đó.
Sau cái chết của Ashurbanipal, đế chế rơi vào nội chiến, nổi dậy ở Babylon, áp lực từ các dân tộc bên ngoài. Liên minh Babylon + Media cuối cùng phá hủy Nineveh năm 612 TCN.
Assyria để lại nhiều ảnh hưởng lâu dài:
- mô hình quản trị đế quốc tập trung
- quân đội chuyên nghiệp quy mô lớn
- nghệ thuật phù điêu đá và kiến trúc cung điện
- thư viện và văn bản cổ giúp hiểu rõ văn minh Lưỡng Hà
Nhiều đế chế sau này như Ba Tư Achaemenid và thậm chí La Mã học hỏi một số mô hình quản trị của Assyria.