Trong cách hiểu phổ biến ngày nay, Trung Đông thường được xem như cái nôi của các nền văn minh lớn, nơi hình thành những đế chế, tôn giáo và truyền thống lâu đời. Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ lịch sử dài hạn, khu vực này không chỉ được định hình bởi các xã hội định cư, mà còn chịu tác động sâu sắc từ những cộng đồng du mục đến từ thảo nguyên Á-Âu.
Ít nhất ba lần trong lịch sử, các nhóm du mục đã rời bỏ vùng đồng cỏ phía bắc, vượt qua khu vực Transoxiana – hành lang địa lý giữa hai con sông Amu Darya và Syr Darya – để tiến vào Trung Đông. Mỗi lần như vậy không chỉ là một cuộc di cư, mà là một bước ngoặt làm thay đổi cấu trúc quyền lực, văn hóa và quân sự của toàn bộ khu vực.
Mục lục
Transoxiana – cánh cửa bước vào thế giới văn minh
Muốn hiểu câu chuyện này, cần bắt đầu từ một vùng đất đặc biệt: Transoxiana (tiếng Ả Rập Mawarannahr) – khu vực nằm giữa hai con sông lớn Amu Darya và Syr Darya (nay thuộc Uzbekistan và các nước Trung Á).
Đây là nơi giao thoa kỳ lạ:
- Một bên là thảo nguyên – quê hương của dân du mục
- Một bên là thành thị và nông nghiệp – của các nền văn minh định cư
Chính vì vậy, Transoxiana trở thành cánh cửa chiến lược: ai kiểm soát được vùng này, có thể tiến vào Trung Đông.
Làn sóng thứ nhất: Người Ấn–Iran và cuộc cách mạng chiến tranh
Khoảng cuối thiên niên kỷ III TCN, những nhóm du mục nói ngôn ngữ Ấn–Iran (Indo-Aryan) bắt đầu rời vùng thảo nguyên phía bắc, giữa sông Ural và sông Volga. Di cư đến Transoxiana. Những người chăn nuôi gia súc này đã mang theo ngựa thuần hóa hiện đại và xe ngựa chiến hạng nhẹ, những thứ đã cách mạng hóa chiến tranh trên khắp lục địa Á-Âu vào cuối thời kỳ đồ đồng.
Từ khoảng năm 1500 trước Công nguyên, người Indo-Aryan đã vượt qua dãy Hindu Kush tiến vào thung lũng Indus, được biết đến trong các văn bản chữ hình nêm là Meluuha, và định hình nền tảng văn hóa và tôn giáo của Ấn Độ giáo.
Nhiều thế kỷ sau, những người họ hàng nói tiếng Iran của họ, người Medes và người Ba Tư, đã đi theo con đường tơ lụa sau này xuyên qua Iran để định cư lần lượt ở tây bắc Iran quanh Ecbatana (ngày nay là Hamadan), và ở tây nam Iran, Ba Tư (ngày nay là Fars).
Đỉnh cao của làn sóng này là sự xuất hiện của Cyrus Đại đế. Ông đã xây dựng đế chế Ba Tư trải dài từ Địa Trung Hải đến Ấn Độ – một trong những đế chế lớn nhất trước thời La Mã.
Từ đây, Iran trở thành một trung tâm quyền lực lâu dài của Trung Đông.
Các vị vua vĩ đại của Ba Tư dựa vào các cung thủ cưỡi ngựa Iran, lực lượng kỵ binh nhẹ bất khả chiến bại đã mở rộng đế chế từ sông Nile đến sông Indus.
Các vị vua Iran sau này thuộc triều đại Parthia (247 TCN–224 CN) và Sassanid (224–651 CN) đã cố gắng kiểm soát vùng đất Transoxiana và bảo vệ nó khỏi các bộ lạc du mục ở phía bắc sông Jaxartes. Nhiều lần, các bộ lạc du mục — người Tocharian, Hephthalite và người Gök Turk — đã vượt qua sông Jaxartes và giành lại Transoxiana từ tay Iran. Mặc dù vậy, những vùng đất này vẫn là nơi tọa lạc của các thành phố thương mại nổi tiếng, đáng chú ý nhất là Bukhara và Samarkand. Người dân nơi đây, trong khi theo nhiều tín ngưỡng khác nhau, vẫn nói tiếng Sogdian, một ngôn ngữ phía đông Iran — ngôn ngữ thương mại dọc theo Con đường Tơ lụa cho đến tận thế kỷ thứ XI.
Làn sóng thứ hai: Người Thổ Seljuk và sự trỗi dậy của Hồi giáo
Đến thế kỷ XI, người Thổ Seljuk đã tràn vào Trung Đông trong cuộc di cư lớn thứ hai của những người du mục thảo nguyên. Người Thổ Seljuk đã làm thay đổi thế giới Hồi giáo.
Các bước ngoặt quan trọng:
- 1040: Seljuk đánh bại đối thủ tại trận Dandanaqan
- 1055: chiếm Baghdad, phục hồi quyền lực của Khalip Abbasid
- 1071: chiến thắng Byzantine tại Manzikert
Chiến thắng tại Manzikert cực kỳ quan trọng, mở đường cho người Thổ định cư tại Anatolia (Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay). Từ đây Anatolia trở thành trung tâm Hồi giáo mới. Người Thổ trở thành lực lượng quân sự chủ lực của thế giới Hồi giáo.
Họ cũng định cư trên các thảo nguyên Transoxiana và Azerbaijan, và mang ngôn ngữ và lối sống của họ đến vùng Trung Đông. Điều đáng chú ý là dù có nguồn gốc du mục, họ được chấp nhận vì đã cải đạo sang Hồi giáo và đóng vai trò “người bảo vệ đức tin”.
Làn sóng thứ ba: Đế chế Mông Cổ – cơn địa chấn của Trung Đông
Cuối cùng, người Mông Cổ là những người du mục có tác động mạnh mẽ nhất đến vùng Trung Đông. Nhiều học giả vẫn coi các chiến dịch của Thành Cát Tư Hãn từ năm 1219–1222 và Hulagu (cháu trai ông) từ năm 1255–1260 là thảm họa đối với nền văn minh Hồi giáo phương Đông.
Các cuộc tàn sát quy mô lớn và sự tàn phá các thành phố là chưa từng có tiền lệ. Hulagu đã phá hủy các thành trì ở miền bắc Iran của người Nizarite. Ông cũng cướp phá Baghdad và hành quyết Caliph Abbasid al-Musta’sim Billah vào năm 1258.
Những cuộc xâm lược của người Mông Cổ này có hai hậu quả lâu dài.
- Thứ nhất: hàng ngàn người Iran và Thổ Nhĩ Kỳ đã chạy trốn về phía tây từ Transoxiana. Những người đóng vai trò quan trọng trong việc cải đạo dân cư Byzantine ở Tiểu Á sang đạo Hồi. Người Mông Cổ cũng làm thay đổi cán cân ngôn ngữ từ tiếng Iran sang tiếng Thổ Nhĩ Kỳ ở phía đông Transoxiana.
- Thứ hai: việc Hulagu phá hủy Baghdad vào năm 1258 đã làm dịch chuyển trục chính trị và văn hóa của Hồi giáo Sunni sang Cairo, và sau năm 1453, sang Constantinople (Istanbul), vẫn là hai trung tâm lớn của thế giới Hồi giáo cho đến ngày nay.