Một vị vua đã biến một liên minh bộ lạc rời rạc thành đế chế hùng mạnh, đánh bại Assyria — siêu cường của Cận Đông cổ đại — và đặt nền móng cho sự trỗi dậy của Ba Tư. Đó chính là Cyaxares, người mà các sử gia Hy Lạp xem là kiến trúc sư quân sự vĩ đại của người Media.
Mục lục
Tóm tắt
Cyaxares (trị vì khoảng 625–585 TCN) là vua của Vương quốc Media ở Iran cổ đại. Ông nổi tiếng vì đã cải tổ quân đội, đánh bại người Scythia, liên minh với Babylon để tiêu diệt Đế quốc Assyria, và mở rộng quyền lực Media thành thế lực lớn nhất Tây Á trước khi Ba Tư trỗi dậy. Trong truyền thống Hy Lạp, ông được xem là vị vua Media hùng mạnh nhất.
Bối cảnh lịch sử
Thế kỷ VII TCN là thời kỳ biến động dữ dội tại Cận Đông:
- Đế quốc Assyria thống trị khu vực bằng sức mạnh quân sự khắc nghiệt
- Các dân tộc Iran như người Media và Ba Tư đang dần định cư và tổ chức nhà nước
- Các nhóm du mục Scythia từ thảo nguyên phương bắc xâm nhập khu vực
- Babylon tìm cách giành độc lập khỏi Assyria
Cha của Cyaxares là Phraortes, người đã chết khi nổi dậy chống Assyria. Media lúc đó chưa phải là một đế chế thống nhất mà chỉ là liên minh bộ lạc lỏng lẻo.
Con đường đến quyền lực
Cyaxares kế vị trong hoàn cảnh nguy hiểm:
- Media vừa thất bại trước Assyria
- Người Scythia đang chiếm ưu thế ở vùng Iran
- Quyền lực trung ương yếu
Theo Herodotus, Cyaxares đã phục hồi quyền lực bằng cách:
- Đánh bại và trục xuất người Scythia
- Củng cố quyền lực hoàng gia
- Xây dựng một quân đội chuyên nghiệp thay vì lực lượng bộ lạc
Những bước đi này biến Media thành một nhà nước thực sự.
Những thành tựu quan trọng
Cải tổ quân đội
Cyaxares được cho là người đầu tiên ở khu vực tổ chức quân đội theo binh chủng:
- Bộ binh
- Kỵ binh
- Cung thủ
Điều này làm tăng hiệu quả chiến đấu đáng kể so với quân đội bộ lạc truyền thống.
Tiêu diệt Đế quốc Assyria
Đây là thành tựu vĩ đại nhất của ông.
Cyaxares liên minh với vua Babylon Nabopolassar để chống Assyria. Các chiến dịch chung dẫn đến:
- Chiếm thành Assur (614 TCN)
- Bao vây và phá hủy Nineveh (612 TCN), thủ đô Assyria
- Sụp đổ hoàn toàn của đế quốc Assyria
Sự kiện này thay đổi cán cân quyền lực của toàn bộ Cận Đông.
Mở rộng lãnh thổ
Sau khi Assyria sụp đổ, Media kiểm soát phần lớn:
- Iran
- Đông Anatolia
- Bắc Mesopotamia
- Một phần Tiểu Á
Media trở thành siêu cường mới của khu vực.
Chiến tranh với Lydia
Cyaxares sau đó giao chiến với vương quốc Lydia ở Tiểu Á. Cuộc chiến kết thúc kỳ lạ vào năm 585 TCN khi:
- Nhật thực xảy ra giữa trận chiến
- Hai bên coi đó là điềm trời và ký hòa ước
Biên giới được xác lập tại sông Halys.
Ảnh hưởng lịch sử
Cyaxares có vai trò then chốt trong việc:
- Chấm dứt kỷ nguyên Assyria
- Thiết lập Media như đế chế lớn đầu tiên của người Iran
- Tạo tiền đề cho Đế chế Ba Tư của Cyrus Đại đế
- Thay đổi cán cân quyền lực giữa Đông và Tây Á
Không có chiến thắng của Cyaxares, sự trỗi dậy sau này của Ba Tư có thể đã không xảy ra theo cách quen thuộc trong lịch sử.
Tranh luận của các nhà sử học
Nguồn chính về Cyaxares đến từ Herodotus và các ghi chép Babylon, nên vẫn tồn tại một số tranh luận:
- Vai trò thực sự của người Media trong việc phá hủy Assyria có thể nhỏ hơn truyền thống Hy Lạp mô tả
- Một số chi tiết về cuộc chiến với Scythia mang tính huyền thoại
- Cấu trúc nhà nước Media vẫn chưa được hiểu rõ do thiếu tư liệu khảo cổ
Dù vậy, phần lớn học giả đồng ý rằng Cyaxares là một nhà cai trị cực kỳ quan trọng trong lịch sử Iran cổ đại.
Di sản
Cyaxares để lại một di sản sâu rộng:
- Xây dựng đế chế Media hùng mạnh nhất trong lịch sử của họ
- Thiết lập truyền thống quân sự Iran sau này
- Mở đường cho Cyrus Đại đế và Đế chế Achaemenid
- Góp phần định hình bản đồ chính trị Cận Đông cổ đại
Ông qua đời khoảng năm 585 TCN và được kế vị bởi con trai là Astyages — vị vua cuối cùng của Media trước khi bị Cyrus lật đổ.