Từng là siêu cường trải dài từ sông Nile đến thung lũng sông Ấn, Đế chế Ba Tư là một trong những đế chế rộng lớn, đa văn hóa và có tổ chức nhất của thế giới cổ đại — nơi các con đường hoàng gia, hệ thống quản trị tinh vi và tư tưởng khoan dung tôn giáo đặt nền móng cho mô hình đế quốc sau này.
Mục lục
Tóm tắt
Ba Tư (Persia) là tên gọi truyền thống của một loạt đế chế do các dân tộc Iran cổ đại xây dựng trên cao nguyên Iran và vùng Trung Đông rộng lớn. Nổi bật nhất là Đế chế Ba Tư Achaemenid (khoảng 550–330 TCN), do Cyrus Đại đế sáng lập, sau đó là các đế chế Parthia và Sassanid. Ba Tư đóng vai trò cầu nối giữa Đông và Tây, ảnh hưởng sâu sắc đến văn hóa, chính trị, thương mại và tôn giáo của thế giới cổ đại.
Thuật ngữ Ba Tư (Persia) lần đầu tiên được người Hy Lạp đặt ra để chỉ đế chế của Cyrus Đại đế. Nó bắt nguồn từ từ Parsa, tên của nhóm người mà Cyrus Đại đế xuất thân. Do đó, từ Ba Tư là một ngoại danh.
Danh sách các đế chế Ba Tư cổ đại:
Timeline
- c. 700–550 TCN — Các bộ tộc Ba Tư nổi lên tại cao nguyên Iran
- 550 TCN — Cyrus Đại đế thành lập Đế chế Achaemenid
- 539 TCN — Ba Tư chinh phục Babylon
- 499–449 TCN — Chiến tranh Hy Lạp–Ba Tư
- 330 TCN — Alexander Đại đế đánh bại Ba Tư
- 247 TCN – 224 SCN — Đế chế Parthia
- 224–651 SCN — Đế chế Sassanid
- 651 SCN — Ba Tư Sassanid sụp đổ trước các cuộc chinh phục Hồi giáo
Bối cảnh lịch sử
Vào thế kỷ thứ 7 trước Công nguyên, một nhóm người Iran cổ đại đã thành lập Vương quốc Media, một quốc gia chư hầu của Đế chế Assyria, sau này đã cố gắng giành độc lập vào thế kỷ thứ 8 trước Công nguyên. Sau khi Assyria sụp đổ vào năm 605 trước Công nguyên, Cyaxares, vua của Media, đã mở rộng quyền cai trị của mình về khắp phía tây Iran.
Sự trỗi dậy của Cyrus Đại đế
Ba Tư bắt đầu như một vương quốc nhỏ dưới quyền vương quốc Media (Medes). Khoảng năm 550 trước Công nguyên, Cyrus II (Cyrus Đại đế) nổi dậy, đánh bại Media và nhanh chóng mở rộng lãnh thổ. Ông chinh phục Lydia ở Tiểu Á và Babylon ở Lưỡng Hà, tạo nên đế chế đa dân tộc lớn nhất thế giới thời bấy giờ.
Điểm đặc biệt của Cyrus là chính sách cai trị khoan dung: cho phép các dân tộc giữ phong tục và tôn giáo riêng. Việc ông cho phép người Do Thái trở về Jerusalem đã được ghi lại trong Kinh Thánh.
Con trai của Cyrus là Cambyses II (trị vì 530–522 TCN) đã sáp nhập Ai Cập vào lãnh thổ Ba Tư. Và dưới thời Darius I (trị vì 522–486 TCN), Đế chế Ba Tư Achaemenid đạt đến đỉnh cao quyền lực, đòi hỏi sự thần phục từ hơn hai mươi quốc gia trải dài từ miền bắc Hy Lạp đến biên giới Ấn Độ.
Hệ thống đế quốc tiên tiến
Sau khi đưa Ba Tư đến đỉnh cao quyền lực, Darius I nhận ra rằng một lãnh thổ rộng lớn như vậy cần được cấu trúc và tổ chức hợp lý để hoạt động hiệu quả. Ông thiết lập hệ thống các tỉnh (satrapy) và thống đốc, cùng với một dịch vụ bưu chính trải khắp đế chế để thiết lập hệ thống liên lạc rộng khắp. Darius cũng sử dụng tiền cống nạp từ mỗi tỉnh để tài trợ cho các công trình công cộng, chẳng hạn như đường sá và kênh đào, nổi bật là Con đường Hoàng gia.
Những cải cách này giúp Ba Tư kiểm soát lãnh thổ rộng lớn mà không cần đàn áp quá mức.
Xung đột với Hy Lạp
Đế chế Ba Tư bắt đầu suy tàn dưới triều đại của Xerxes, con trai của Darius. Với tham vọng mở rộng sang châu Âu dẫn đến các cuộc Chiến tranh Hy Lạp–Ba Tư. Dù sở hữu lực lượng khổng lồ, Ba Tư thất bại trước các thành bang Hy Lạp tại Marathon, Salamis và Plataea — những trận đánh trở thành biểu tượng của nền văn minh phương Tây chống lại đế quốc phương Đông.
Xerxes đã làm cạn kiệt ngân khố hoàng gia bằng một chiến dịch xâm lược Hy Lạp không thành công và tiếp tục chi tiêu phung phí sau khi trở về nước.
Giai đoạn Hy Lạp hóa
Năm 334 TCN, Ba Tư bị Alexander Đại đế chinh phục. Chỉ trong vài năm, ông đánh bại vua Darius III và chiếm toàn bộ đế chế. Tuy nhiên, cái chết sớm của Alexander đã dập tắt mọi hy vọng về một nhà nước trường tồn khác thay thế đế chế Ba Tư. Từ những cuộc chiến tranh kéo dài giữa các tướng lĩnh của Alexander sau đó, vương quốc Seleucid đã nổi lên, ban đầu bao phủ Tiểu Á, Syria, Iran và kéo dài về phía đông đến Tây Ấn Độ.
Dưới triều đại Seleucid, văn hóa Ba Tư (sự pha trộn giữa văn hóa Lưỡng Hà cổ đại với các phong cách Tây Á khác) hòa quyện với văn hóa của tầng lớp thống trị Hy Lạp mới để tạo thành một nền văn minh lai tạp mà các học giả hiện đại gọi là văn hóa Hy Lạp hóa.
Đế chế Ba Tư thứ hai
Vương quốc Seleucid có nền tảng rất mong manh. Gần như ngay sau khi được thành lập, nó bắt đầu mất dần lãnh thổ. Một số vương quốc nhỏ xuất hiện, nhưng bên hưởng lợi chính lại là người Parthia. Đây là một dân tộc Iran có quan hệ mật thiết với người Ba Tư. Đế chế này nhanh chóng bao trùm Iran và Iraq, và trở thành đối thủ mạnh nhất của Đế chế La Mã mới ở phía tây. Mặc dù có nguồn gốc Iran, giới tinh hoa Parthia đã tiếp thu hoàn toàn văn hóa Hy Lạp hóa.
Đế chế Parthia tồn tại hơn ba thế kỷ. Người La Mã đã nhiều lần cố gắng chinh phục nó, nhưng không bao giờ thành công. Tuy nhiên, họ đã góp phần làm suy yếu đế chế này, và vào khoảng năm 220 sau Công nguyên, các nhà cai trị Parthia đã bị lật đổ bởi một triều đại Ba Tư mới, được gọi là đế chế Sassanid (tên gọi khác Sasanian).
Đế chế Ba Tư thứ ba
Dưới thời đế chế Sassanid, nền văn minh Ba Tư cổ đại đạt đến đỉnh cao lần nữa. Các yếu tố Iran trở nên chiếm ưu thế hơn nhiều, mặc dù nhiều đặc điểm Hy Lạp vẫn được giữ lại. Một sự pha trộn văn hóa mới phong phú đã xuất hiện, và nền văn minh “Ba Tư” đặc trưng đã đạt đến sự trưởng thành. Điều này sẽ hình thành nên dòng chảy văn hóa quan trọng nhất trong nền văn minh Hồi giáo mới sắp xuất hiện.
Các vị vua Sassanid hung hăng hơn so với những người tiền nhiệm Parthia, và là những đối thủ đáng gờm hơn đối với người La Mã. Tuy nhiên, họ chưa bao giờ thực sự chinh phục được nhiều lãnh thổ hơn người Parthia. Mối quan hệ giữa đế chế La Mã và Sassanid rơi vào thế bế tắc kéo dài, cho đến khi vào đầu thế kỷ thứ 6 sau Công nguyên, một trong những cuộc chiến tranh khốc liệt nhất của thế giới cổ đại nổ ra. Hai đế chế hùng mạnh này gần như đã tiêu diệt lẫn nhau, và cuộc chiến đã khiến cả hai kiệt sức. Điều này đã mở đường cho các bộ lạc sa mạc từ Ả Rập. Vào những năm 630 và 640, đế chế Sassanid đã bị quân đội Ả Rập hoàn toàn xâm chiếm. Iran, và cùng với đó là nền văn minh Ba Tư, đã được sáp nhập toàn bộ vào đế chế Hồi giáo mới.
Sự kiện nổi bật
- Chinh phục Babylon (539 TCN)
- Trận Marathon (490 TCN)
- Trận Salamis (480 TCN)
- Alexander chiếm Persepolis (330 TCN)
- Chiến tranh La Mã–Ba Tư kéo dài nhiều thế kỷ
- Sự sụp đổ trước các đạo quân Hồi giáo (651 SCN)
Nhân vật nổi bật
- Cyrus Đại đế — người sáng lập, biểu tượng của sự khoan dung
- Darius I — nhà cải cách và xây dựng đế quốc
- Xerxes I — lãnh đạo cuộc xâm lược Hy Lạp
- Darius III — vị vua cuối của Ba Tư Achaemenid
- Shapur I & Khosrow I — các vua Sassanid quyền lực
Di sản
Ba Tư Achaemenid từng kiểm soát gần một nửa dân số thế giới cổ đại. Đế chế này nổi bật vì:
- Quản trị đa sắc tộc hiệu quả
- Hạ tầng giao thông và thương mại
- Chính sách khoan dung tôn giáo
- Nghệ thuật và kiến trúc hoành tráng (Persepolis)
Nguyên nhân suy yếu gồm:
- Lãnh thổ quá rộng khó kiểm soát
- Nội bộ triều đình tranh chấp
- Áp lực quân sự từ Hy Lạp và sau đó là Macedonia
- Về sau, chiến tranh triền miên với La Mã làm Sassanid kiệt quệ
Ảnh hưởng của Ba Tư kéo dài hàng thiên niên kỷ:
- Mô hình quản trị đế quốc cho La Mã và các đế chế sau
- Tôn giáo Zoroastrian ảnh hưởng đến Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi giáo
- Văn hóa Iran trở thành nền tảng của Iran hiện đại
- Hệ thống đường sá và thư tín tiên tiến
- Nghệ thuật, kiến trúc và biểu tượng hoàng gia độc đáo
Ngày nay, “Ba Tư” vẫn được dùng để chỉ nền văn minh Iran cổ đại, dù quốc gia hiện đại mang tên Iran.