Trước khi Đế chế Ba Tư hùng mạnh xuất hiện, một quyền lực Iran cổ đại đã thống trị vùng cao nguyên phía tây Iran và góp phần làm sụp đổ đế chế Assyria khét tiếng. Đó là Vương quốc Media — một nhà nước bí ẩn, được biết đến nhiều qua nguồn của các đối thủ hơn là từ chính họ.
Mục lục
Tóm tắt
Vương quốc Media (khoảng thế kỷ VII–VI TCN) là một nhà nước của người Iran cổ đại nằm ở tây bắc cao nguyên Iran. Đây được xem là một trong những quyền lực lớn đầu tiên của các dân tộc Iran, đóng vai trò then chốt trong việc tiêu diệt Đế chế Tân Assyria và định hình cục diện Cận Đông cổ đại. Tuy nhiên, do thiếu nguồn tư liệu bản địa, lịch sử về nhà nước Media vẫn còn nhiều tranh luận. Cuối cùng, họ bị người Ba Tư dưới thời Cyrus Đại đế chinh phục, mở đường cho Đế chế Achaemenid.
Timeline
- Khoảng thế kỷ IX–VIII TCN: Người Media xuất hiện trong các văn bản Assyria như các bộ lạc vùng núi phía đông.
- Khoảng 700–650 TCN: Các bộ lạc Media dần liên kết chống lại Assyria.
- Khoảng 678 TCN (theo Herodotus): Deioces lập vương quốc Media.
- 612 TCN: Media liên minh với Babylon phá hủy thủ đô Nineveh của Assyria.
- 585 TCN: Trận chiến với Lydia kết thúc bằng hòa ước sau nhật thực nổi tiếng.
- Khoảng 550 TCN: Cyrus Đại đế của Ba Tư nổi dậy và chinh phục Media.
Nguồn gốc và sự hình thành
Người Media thuộc nhóm dân tộc Iran di cư vào cao nguyên Iran khoảng đầu thiên niên kỷ I TCN. Ban đầu họ sống thành các bộ lạc phân tán, thường bị các đế chế lớn như Assyria tấn công và buộc cống nạp.
Theo sử gia Hy Lạp Herodotus, vua Deioces đã thống nhất các bộ lạc và xây dựng thủ đô Ecbatana. Tuy nhiên, nhiều nhà sử học hiện đại nghi ngờ mức độ tập trung quyền lực thực sự của nhà nước Media giai đoạn đầu.
Sự trỗi dậy thành cường quốc
Dưới thời vua Cyaxares, Media cải tổ quân đội và trở thành thế lực quân sự đáng gờm. Họ liên minh với Babylon để tấn công Assyria — siêu cường từng thống trị Cận Đông suốt nhiều thế kỷ.
Năm 612 TCN, liên quân Media–Babylon phá hủy Nineveh, chấm dứt Đế chế Tân Assyria. Sau đó, Media kiểm soát phần lớn Anatolia phía đông và Iran phía tây.
Đối đầu với Lydia
Media mở rộng về phía tây và đụng độ Vương quốc Lydia ở Tiểu Á. Cuộc chiến kết thúc bất ngờ năm 585 TCN khi nhật thực xảy ra giữa trận đánh, được xem là điềm trời khiến hai bên ký hòa ước và phân định biên giới tại sông Halys.
Sự kiện nổi bật
- Tiêu diệt Đế chế Assyria (612 TCN)
- Liên minh với Babylon — một bước ngoặt địa chính trị lớn
- Chiến tranh với Lydia và hòa ước sau nhật thực
- Sự nổi dậy của Ba Tư dẫn đến sự sụp đổ của Media
Nhân vật nổi bật
Deioces
Được cho là người sáng lập vương quốc và thiết lập chính quyền trung ương.
Phraortes
Mở rộng lãnh thổ nhưng tử trận khi chống Assyria.
Cyaxares
Vị vua vĩ đại nhất, cải tổ quân đội và đánh bại Assyria.
Astyages
Vị vua cuối cùng, bị Cyrus Đại đế lật đổ.
Cyrus Đại đế (Ba Tư)
Người chinh phục Media và sáng lập Đế chế Ba Tư Achaemenid.
Di sản
Media đạt cực thịnh sau khi Assyria sụp đổ, kiểm soát vùng rộng lớn từ Iran đến Anatolia. Họ trở thành một trong bốn quyền lực lớn của Cận Đông cùng Babylon, Lydia và Ai Cập.
Quyền lực Media suy yếu dưới thời Astyages. Cyrus, một chư hầu Ba Tư, nổi dậy khoảng năm 550 TCN và nhanh chóng đánh bại Media, sáp nhập vương quốc vào Đế chế Ba Tư.
Dù tồn tại không lâu và để lại ít di tích, Media có ảnh hưởng sâu sắc:
- Là nền tảng chính trị cho Đế chế Ba Tư
- Góp phần vào văn hóa và hệ thống cai trị Iran cổ đại
- Được xem là bước chuyển từ thế giới Lưỡng Hà cổ đại sang thời kỳ các đế chế Iran
Nhiều yếu tố của triều đình và quân đội Ba Tư có thể bắt nguồn từ truyền thống Media.